عالم صورت پذيرد . در عالم مثال احاديثى از اهل عصمت نقل شده است كه مؤيد قول اين دانشمندان است ، مثل آن كه وارد است روح انسان بعد از موت به عالم برزخ منتقل مىشود و احاديثى نيز كه صريح و ظاهر در تجسم اعمال است ، در كتب اهل حديث موجود است مثل « و يحشر الناس على صور نياتهم » [ 1 ] . صاحب شوارق در همين كتاب در مقام رد قول صاحبان معرفت و اساطين مدينهء حكمت - قدس اللّه ارواحهم - گفته است : « قول به عالم مثال مخصوص اشراقيين و متصوفين است و در اثبات اين دعوى مستند به مكاشفه‌اند و پوشيده نيست كه غايت بر تقدير صحت ، مشاهده اين صور است اما حكم به اين كه اين صور قائمند به ذوات خود نه به مدركى از مدارك علويهء سماويه و موجودند در خارج جميع مدارك صادر نتواند شد ، مگر از وهم و حال آن كه برهان قائم است بر بودن نفوس افلاك عالم به جزئيات و بر ارتسام صور جزئيه ، در نفوس منطبعهء افلاك عالم به جزئيات . پس كشف صحيح زياده بر اين حكم نتواند كرد كه نفس ناطقهء مجرده به سبب رياضت ، متصل مىشود به نفس فلكى و مشاهده كند بعضى از صور مرتسمهء در آن نفس فلكى و چون نفس مكاشف ، آن صور را از ذات خود خارج بيند ، گمان كند كه موجودند به وجود خارجى . و بالجمله با وجود اين احتمال ، چگونه تصديق دعوى مذكوره توان كرد ؟ ! و گاه باشد كه استدلال كنند بر اين كه : « و ليس ما يشاهد من تلك الصور في الخيال - مثلا - عدما صرفا و لا من عالم الماديات و هو ظاهر ، و لا من عالم العقل ؛ لكونها ذوات مقدار ، و لا مرتسمة في الأجزاء الدماغية ؛ لامتناع ارتسام الكبير في الصغير في تخيّل صورة الجبل مثلا فيجب أن يكون موجودات خارجيّة قائمة بذواتها فهو المطلوب » .